CYKL 4 WYKŁADÓW

Sztuka średniowiecza jest bez wątpienia okresem dominacji tematów sakralnych oraz obiektów, których funkcja była nierozerwalna ze sprawowaniem kultu. Zachowanych obiektów świeckich jest bardzo niewiele i raczej należy je wiązać z monarszymi i arystokratycznymi dworami. Dość szybko zostaje ustalony repertuar obiektów, które będą najpopularniejsze między XIV a XVI wiekiem. Należą do nich bez wątpienia nastawy ołtarzowe. Obiekty o niezbyt skomplikowanych formach – zazwyczaj w formie szafy ze skrzydłami, które pełniły formę drzwi. Często z rzeźbioną częścią środkową, zazwyczaj z malowanymi skrzydłami. Dzięki ruchomym skrzydłom mogły być otwierane i zamykane, umieszczenie dwóch par skrzydeł pozwalało zamykać retabulum na trzy różne sposoby. Każda odsłona nastawy była ozdobiona inaczej i składała się na odrębny „odcinek” opowieści o historii zbawienia czy lokalnym patronie.

Można jednak spojrzeć na poliptyki jak na przedmioty. Niejednokrotnie wielkie, wypełniające przestrzeń kościoła aż pod samo sklepienie. Dzięki takiemu podejściu zauważymy, że nastawy wpisywały się w standardy ówczesnej produkcji rzemieślniczej. Nie były bowiem jedynymi przedmiotami, które musiał obsługiwać użytkownik. W czasie liturgii wykorzystywano ruchome figury aniołów, używane w niedzielę palmową figury przedstawiające Chrystusa na osiołku często były umieszczane na platformie z kółkami żeby mogły jeździć. Z kolei rzeźby, których tematem jest Chrystus wstępujący na niebiosa miały wkręty z oczkiem, dzięki którym można je było wciągać przez dziurę w sklepieniu. Średniowieczne mechaniczne i ruchome figury, często nie najwyższej jakości artystycznej, są świetnym przykładem kontaktu człowieka i rzeźby w epokach przed wynalezieniem sztuki.

Wielkość poliptyków była niezwykle istotna. XV wiek, czas wzrostu bogactwa miast, przyniósł dążenie do jak najwspanialszego ozdobienia kościołów sprzętami liturgicznymi. To właśnie okazałość miejskiej fary oraz jej wyposażenie świadczyły o zamożności mieszczan. Wielkie nastawy ołtarzowe, które się wówczas pojawiają, były arcydziełami późnego gotyku – wykorzystujące snycerskie i malarskie opracowanie, łączyły w sobie teologiczny przekaz z najmodniejszą wówczas formą.

Celem cyklu będzie ukazanie przemian w sztuce gotyku i renesansu, które świetnie widać na przykładzie nastaw ołtarzowych. Nie same jednak formalne i stylistyczne względy kształtowały tę formę i nie tylko zagadnienia formy i stylu będą nas interesować. Wielkie lub małe, idealnie skrojone na mensę ołtarza, były świadectwami zamożności mieszczan oraz wirtuozerii działających w mieście rzemieślników. Dzisiaj często muzealne eksponaty, były stworzone do interakcji – zamykania i otwierania. Mniejsze nastawy były przystosowane do oglądania ich lekko przymkniętych czy trzymania ich w dłoniach. Ten zaginiony świat wchodzenia w kontakt z obiektem, oglądania go i rozważania będzie drugim poruszanym zagadnieniem.

9 IV Skromne początki z kilkoma nieskromnymi wyjątkami

16 IV W krainie ruchomości

23 IV Wielka kariera gigantów

30 IV Zmierzch formuły

Opowiada MARCIN BOGUSZ